Ond beth yn union mae canllawiau EHRC yn ei olygu yn y practis? Mae ein Pennaeth Cyflogaeth, Daniel Wilde, yn esbonio.
Y Cefndir…
Ym mis Ebrill 2025, penderfynodd Llys Uchaf y DU yn achos For Women Scotland v Scottish Ministers bod, ar gyfer Deddf Cydraddoldeb 2010, y cyfeiriadau at “ryw” yn golygu rhyw biolegol. Mae’r llys wedi nodi bod y ddehongliad hwn yn berthnasol hyd yn oed lle mae gan unigolyn Dystysgrif Cydnabyddiaeth Rhyw.
Yn dilyn y dyfarniad hwnnw, cyhoeddodd EHRC ganllawiau interim ac yn ddiweddarach datblygu Cod Ymarfer wedi’i ddiweddaru sy’n egluro sut y dylai sefydliadau gymhwyso’r penderfyniad.
Mae EHRC yn pwysleisio ei fod yn dehongli’r gyfraith yn hytrach na chreu cyfraith newydd. Mae’r rheini sy’n hunan-nodoli fel Traws neu ddidynol-gynradd yn parhau i fod yn ddiogel o dan Ddeddf Cydraddoldeb drwy’r nodwedd ddiogel o ailosod rhywedd.
Pa newidiadau i doiledau, ystafelloedd newid a lleoedd tebyg?
Dyma’r maes sydd wedi denu’r sylw mwyaf.
Mae safbwynt EHRC yw, lle mae cyfleusterau yn wirioneddol rhyw sengl, dylai mynediad fod yn seiliedig ar y rhyw biolegol yn hytrach nag ar hunaniaeth rhywedd. Yn ymarferol, mae’r canllawiau’n dweud na ddylai menywod traws fel arfer ddefnyddio cyfleusterau merched a na ddylai dynion traws fel arfer ddefnyddio cyfleusterau dynion.
Ar yr un pryd, mae’r canllawiau’n dweud na ddylai pobl draws syrthio heb unrhyw gyfleusterau o gwbl, ac mae’n argymell darparu cyfleusterau cymysg neu niwtral o ran rhyw lle y bo modd.
Yma mae’r rhan fwyaf o’r anghytundeb yn codi.
Pam mae cymunedau traws ac an-fetel yn poeni?
Mae llawer o sefydliadau LGBTQ+ yn dadlau bod y canllawiau yn creu problem bwyllog yn hytrach na datrys un.
Gall menyw draws a fu’n byw fel menyw am flynyddoedd deimlo’n anhysbys, yn amlwg neu’n fregus wrth ddefnyddio cyfleusterau dynion. Gall dyn draws wynebu problemau tebyg mewn cyfleusterau menywod. Mae beirniaid yn dadlau bod y canllawiau yn effeithiol yn rhoi rhai pobl draws mewn sefyllfa lle na fydd unrhyw opsiwn yn teimlo’n ymarferol.
Mae eraill yn nodi nad oes gan lawer o adeiladau cyhoeddus gyfleusterau rhiant gan ddim ar gael, sy’n golygu nad yw’r dewis arall a gynigir yn bodoli yn ymarferol.
Felly, i lawer o bobl draws a phobl nad ydynt yn ddyn na benyw, nid am hawliau cyfreithiol yn unig yw’r pryder, ond am wirioneddau ymarferol bywyd cyhoeddus.
Beth am leoedd gweithio?
Mae’r canllawiau hyn yn cael goblygiadau penodol i gyflogwyr.
Mae’n ofynnol i gyflogwyr eisoes ddarparu cyfleusterau toiled a golchi digonol dan reoliadau gweithle. Mae’r EHRC yn dweud y dylai’r cyfleusterau hynny gael eu trefnu yn ôl rhyw biolegol os ydynt wedi’u dynodi fel rhyw sengl. Mae hefyd yn annog cyflogwyr i ddarparu cyfleusterau cymysg ychwanegol lle bo modd.
Mae hyn yn golygu bod llawer o sefydliadau yn adolygu polisïau a ganiataodd i staff ddefnyddio cyfleusterau yn seiliedig ar eu hunaniaeth rhywedd cyn hynny.
A yw hyn yn dileu’r holl warchodaeth i bobl draws a heb fod yn ddeurywiol?
Na.
Un o’r camddealltwriaethau mwyaf cyffredin yw bod dyfarniad y Llys Uchel neu gyngor EHRC wedi dileu’r holl amddiffyniadau cyfreithiol i bwyllgorion traws a phobl nad ydynt yn ddwyryweddol.
Ni wnaethant.
Mae’r rhai sy’n hunan-lunio fel traws neu nad ydynt yn ddwyryweddol yn dal i fod wedi’u hamddiffyn rhag gwahaniaethu, herwgipio a throseddu dan ddarpariaethau ailadrodd rhywedd Deddf Cydraddoldeb. Mae cyflogwyr, darparu gwasanaethau a chyrff cyhoeddus yn dal i fod â rhwymedigaethau cyfreithiol tuag at bobl draws.
Mae’r anghydfod yn bennaf am sut dylai’r amddiffyniadau hynny gael eu cydbwyso yn erbyn darpariaethau ar gyfer gwasanaethau a gofodau un-rhyw rhyw.
Pam mae’r ddadl mor rannol?
Mae cefnogwyr y canllaw yn dadlau ei fod yn cynnig clirdeb cyfreithiol ar ôl blynyddoedd o ansicrwydd. Maent yn dweud bod lleoedd ar gyfer menywod yn unig wedi’u creu am resymau preifatrwydd, urddas a diogelwch, a bod penderfyniad y Llys Uchaf wedi dim ond egluro sut dylid dehongli’r gyfraith bresennol.
Mae beirniaid yn honni bod y canllaw yn mynd y tu hwnt i eglurhad cyfreithiol ac yn creu risg o wneud bywyd bob dydd yn fwy anodd i bobl draws. Maent yn ofni rhagor o eithrio o fannau cyhoeddus a mwy o ansicrwydd am ble y dylai pobl draws fynd.
Mae’r ddwy ochr yn aml yn disgrifio’r mater fel un o hawliau a diogeliadau, ond maent yn anghytuno’n sylfaenol ar bwy sy’n cael ei effeithio gan y hawliau hyn a sut dylid cydbwyso’r hawliau hynny.
Beth sydd i ddigwydd nesaf?
Mae’r sefyllfa gyfreithiol yn dal i ddatblygu.
Mae Cod Ymarfer EHRC wedi’i fwriadu i roi canllawiau cliriach i sefydliadau ar sut i ddefnyddio’r gyfraith ar ôl dyfarniad y Llys Uchaf. Mae gweinidogion y llywodraeth, cyrff cyhoeddus, cyflogwyr a grwpiau ymgyrchu yn dal i drafod sut y dylai’r canllawiau weithio mewn gwirionedd.
Yr hyn sydd yn barod yn glir yw nad yw’r ddadl bellach yn bennaf am ddiffiniadau. Mae’n ymwneud â sut mae’r diffiniadau hynny’n cyfieithu i fywyd bob dydd: ble gall pobl fynd, sut mae gwasanaethau cyhoeddus yn gweithredu, a pha mor ddiogel ac â pha urddas y gall pobl draws symud drwy gymdeithas fel y mae pawb yn ei ddisgwyl.
Sut allwn ni helpu?
Os ydych chi’n gyflogwr sydd angen cyngor ynghylch y canllawiau, gall ein tîm Cyflogaeth arbenigol eich helpu.
Yn yr un modd, os ydych wedi wynebu camwahaniaeth yn y gwaith, gallwn roi cyngor i chi ar y camau i’w cymryd.
Cysylltwch â ni heddiw i drafod eich amgylchiadau.
